Cofnij Instrukcja obsługi IPM IDSS - indeks
Integrowana ochrona roślin
 
Motto:
"Ci, którzy nie pamiętają przeszłości, skazani są na jej powtarzanie.", George Santayana

Spis treści
  1. Nauka o ochronie roślin
  2. Pojęcie integrowanej ochrony roślin
  3. Proces decyzyjny w integrowanej ochronie roślin
  4. Literatura

Nauka o ochronie roślin
Naukę o ochronie roślin Boczek [2001] dzieli na :
Przedmiotem zainteresowania nauki o ochronie roślin są agrofagi i ich zwalczanie. Agrofagi są to wszystkie żywe organizmy (patogeny, szkodniki i chwasty), których populacja powoduje szkody gospodarcze (w produkcji zwierzęcej, w uprawach lub w produktach przechowywanych) [Boczek 2001; Norris i inni 2003] (porównaj Definicje).
Do agrofagów zaliczamy:
Agrofagi są szkodliwe ze względu na to, że konkurują z człowiekiem o pokarm, zmniejszając ilość i jakość plonu (rys.1, rys.2, rys.3).
Zależnoœć między plonem i jego ograniczeniami
Rys.1. Zależność między plonem i jego ograniczeniami (na podstawie Norrisa i innych 2003, str. 5)
Absolutna wartość plonu jest określona potencjałem genetycznym specyficznym dla odmiany [Norris i inni 2003]. W praktyce jest ona trudna do osiągnięcia ze względu na ograniczenia wynikające z warunków środowiska (temperatura, wilgotność, światło, prądy powietrza, gleba i ukształtowanie terenu), zastosowanej technologii (która z kolei zależy od wielu czynników, m.in. od uwarunkowań ekonomicznych) oraz sumarycznego wpływu wszystkich organizmów szkodliwych (organizmy pożyteczne nie stanowią ograniczenia dla plonu).
Straty plonu głównych upraw w skali œwiatowej
Rys.2. Straty plonu głównych upraw spowodowane agrofagami w skali światowej (na podstawie Norrisa i innych 2003, str. 10, za: Oerke E.C. 1994. Crop production and crop protection: Estimated losses in major food and cash crops. Amsterdam; New York. Elsevier, XXII, 808)
Straty plonu głównych upraw wg kontynentów w skali œwiatowej
Rys.3. Straty plonu głównych upraw spowodowane agrofagami wg kontynentów w skali światowej. Pod uwagę wzięto kawę, bawełnę, soję, ziemniaki, kukurydzę, jęczmień, pszenicę i ryż. Na podstawie Norrisa i innych 2003, str. 10, za: Oerke E.C. 1994. Crop production and crop protection: Estimated losses in major food and cash crops. Amsterdam; New York. Elsevier, XXII, 808)
Pojęcie integrowanej ochrony roślin
Na wstępie należy zaznaczyć, że termin "integrowana ochrona roślin", przyjęty w Polsce jako tłumaczenie terminu angielskiego "Integrated Pest Management" (IPM), niezbyt dobrze odzwierciedla znaczenie oryginału (przynajmniej na pierwszy rzut oka). IPM znaczy bowiem dosłownie "integrowane zarządzanie agrofagami", nie ograniczając się tylko do aspektu ich zwalczania (jak sugeruje termin "ochrona"). Wydaje się więc niezbędne dokładniejsze wyjaśnienie, co należy rozumieć pod nazwą "integrowana ochrona roślin". Posłużymy się tu informacjami zaczerpniętymi z nie tak dawno wydanego podręcznika akademickiego pt. "Koncepcje w integrowanej ochronie roślin" autorów amerykańskich R.F. Norrisa, E.P. Caswell-Chena i M. Kogana [Norris i inni 2003]. Poniżej przedstawiamy rozumienie integrowanej ochrony roślin wg tychże autorów.
Integrowana ochrona roślin jest prowadzona w ekosystemach rolniczych (agroekosystemach), których elementami są uprawy i ich środowisko. Agroekosystemy można rozpatrywać w różnych skalach szczegółowości (rys.4).
Skale szczegółowoœci ekosystemu z punktu widzenia ekologii, integrowanej ochrony roœlin i działalnoœci ludzkiej
Rys.4. Skale szczegółowości ekosystemu z punktu widzenia ekologii, działalności ludzkiej i integrowanej ochrony roślin (na podstawie Norrisa i innych 2003, str. 6)
Badania w integrowanej ochronie roślin mają na celu lepsze zrozumienie roślin, agrofagów, środowiska oraz działalności człowieka ukierunkowanej na rozwój i zastosowanie prawdziwie integrowanej ochrony roślin [Norris i inni 2003]. Z punktu widzenia integrowanej ochrony najniższym poziomem szczegółowości jest pojedynczy organizm, taki jak bakteria, chwast lub owad. Następnym poziomem jest populacja, charakteryzowana jako grupa organizmów jednego gatunku egzystujących na określonej przestrzeni, zwanej siedliskiem (patrz także Boczek 2001, str. 29, Wikipedia oraz Falińska 2004, str. 76-77). Zbiorowisko jest zespołem wszystkich gatunków (czasami ten termin używany jest do określenia jednego gatunku) bytujących razem na określonym obszarze. W obrębie pola będzie to gatunek uprawianej rośliny, chwasty, patogeny, bakterie, grzyby, nicienie, owady, kręgowce, itd. Ekosystem jest charakteryzowany jako zbiorowisko organizmów (biocenoza) wraz ze środowiskiem abiotycznym (biotopem). Ekosystem nie jest na ogół zdefiniowany pod względem granic - obszar ekosystemu wyznaczany jest arbitralnie zgodnie z celem badań. W przypadku agroekosystemów będą to pola uprawne wraz z sąsiadującymi rowami, zaroślami itd. w granicach określonego obszaru, np. doliny. Region ekologiczny (ekoregion) dotyczy większego obszaru o podobnych biocenozach i biotopach. Pod pojęciem biosfery rozumie się globalny ekosystem.
W integrowanej ochronie roślin ważny jest łączny wpływ wszystkich kategorii organizmów szkodliwych występujących w środowisku danej uprawy na jej plon, dlatego do problemów zwalczania agrofagów podchodzi się holistycznie ze zwróceniem szczególnej uwagi na wzajemne powiązania i zachodzące współoddziaływania. Potencjalnie szkodliwy organizm staje się agrofagiem jeżeli spełnionych jest pięć warunków (patrz także Boczek 2001, Wstęp):
  • obecna jest roślina żywicielska (w dalszej części dla uproszczenia używany jest termin: roślina),
  • środowisko jest korzystne zarówno dla rośliny jak i organizmu szkodliwego,
  • czas sprzyja interakcji między rośliną i organizmem szkodliwym,
  • człowiek i organizm szkodliwy konkurują w stosunku do rośliny,
  • stopień uszkodzenia rośliny obniża ilość lub jakość plonu.
Zanim więc potencjalnie szkodliwy organizm zostanie uznany za agrofaga musi mieć możliwość zwiększenia populacji do rozmiarów stwarzających realne zagrożenie. Dzięki naturalnym mechanizmom regulacji (wrogowie naturalni, konkurencja międzygatunkowa), stanowiącym barierę dla nadmiernego wzrostu liczebności, większość organizmów nigdy nie staje się zagrożeniem.
Proces decyzyjny w integrowanej ochronie roślin
Podstawą opracowania dobrego programu w integrowanej ochronie jest uzyskanie niewielkiego zbioru wzajemnie powiązanych informacji, który zostanie wykorzystany w procesie podejmowania decyzji. Informacje te zostaną użyte po sobie w kolejnych etapach:
  • Identyfikacja agrofaga.
  • Określenie populacji.
  • Określenie uszkodzeń i strat w ujęciu ekonomicznym.
  • Przegląd dostępnych taktyk.
  • Określenie możliwych interakcji agrofag zidentyfikowany - inne agrofagi - organizmy pożyteczne.
  • Przegląd lokalnych ograniczeń środowiskowych i społeczno-prawnych, ocena interakcji z innymi zabiegami uprawowymi.
  • Podjęcie decyzji.
Od jakości zdobytych informacji zależy jakość decyzji. Natomiast pominięcie któregoś z kroków prowadzi do błędnych decyzji. Niżej scharakteryzowano każdy etap procesu podejmowania decyzji.
Identyfikacja agrofaga
Poprawna identyfikacja gatunku agrofaga obecnego w agroekosystemie jest najważniejszym aspektem integrowanej ochrony roślin. Wymaga ona dobrej znajomości taksonomii. Błędna identyfikacja polegająca na wzięciu znanego gatunku za inny znany gatunek wiedzie często do wyboru nieodpowiedniej taktyki ochrony. Omyłkę tego rodzaju można najczęściej naprawić w drodze konsultacji z inspektorem ochrony. Przypadek trudniejszy do naprawienia (wymagający badań laboratoryjnych) polega na uznaniu gatunku nieznanego (najczęściej nowej rasy lub typu gatunku znanego) za gatunek znany.
Trudności występujące przy identyfikacji zależą od rodzaju agrofaga. Symptomy podobne do powodowanych przez choroby mogą być wywołane czynnikami abiotycznymi (np. brak określonego mikroelementu w glebie). Zbliżone symptomy mogą być powodowane przez różne patogeny (wirusy, bakterie, itd.). Identyfikacja może wtedy wymagać badań laboratoryjnych. Chwasty powinny być identyfikowane w kilku stadiach rozwojowych. Ważne jest zwłaszcza stadium siewki ze względu na największą podatność na działanie herbicydów. Rozpoznawanie chwastów w tym stadium jest trudniejsze i może prowadzić do błędów. Niekiedy uszkodzenia powodowane przez nicienie przypominają symptomy spowodowane niedożywieniem rośliny. Dokładna identyfikacja chorób powodowanych przez nicienie wymaga pobrania próbek glebowych, wyekstrahowania osobników i określenia ich liczby. W przypadku stawonogów ważne jest rozpoznanie osobników dojrzałych, stadium niedojrzałego i jajeczek (podatność na insektycydy zależy od stadium rozwoju). Ze względu na trudności ustalenia gatunku stawonoga w stadium niedojrzałym może zaistnieć konieczność jego hodowli w warunkach laboratoryjnych aż do stadium dojrzałości.
Określenie populacji
Nieograniczone możliwości rozmnażania (przy założeniu przetrwania) prowadziłyby do wzrostu liczebności populacji agrofagów zgodnie z krzywą wykładniczą (jedna para much rozmnażając się w sposób nieograniczony przez siedem miesięcy pokryłaby glob ziemski równomierną warstwą grubości ponad 13 metrów [Norris i inni 2003]). W rzeczywistości istnieje wiele czynników regulujących liczebność populacji, czym zajmuje się teoria regulacji liczebności populacji. Wg tej teorii liczebność populacji może wzrosnąć w sposób trwały (pomijając krótkotrwałe fluktuacje) tylko do poziomu wyznaczonego przez zasobność siedliska. Poziom ten nosi nazwę "pojemność siedliska" i jest specyficzny dla danego organizmu. Zmiany wielkości populacji agrofagów w czasie określane są terminem "dynamika liczebności populacji".
Z punktu widzenia integrowanej ochrony roślin bardzo ważna jest aktualna informacja dotycząca zagęszczenia populacji agrofagów (w układzie przestrzennym) występujących w chronionej uprawie. Informacja taka w praktyce pozyskiwana jest przez zastosowanie określonej metody monitoringu. Monitorowanie populacji agrofagów wymaga określonego planu lustracji pól. Zbierana informacja może być różna, w zależności od gatunku agrofaga. Monitorowane muszą być, oprócz zagęszczenia (lub liczebności) populacji, także stadia rozwojowe agrofaga.
Do ustalania terminu pierwszego pojawu agrofaga lub konkretnego stadium rozwoju należy wykorzystywać modele fenologiczne [UC IPM Online 2003; Norris i inni 2003]. Informacje uzyskane z tych modeli są pomocne do ustalania dat zabiegów ochronnych, ponieważ odporność wielu gatunków agrofagów na daną taktykę ochrony zależy od stadium rozwoju. Przykładem są chwasty, które znacznie łatwiej jest zwalczać w fazie siewki niż w fazie kwitnienia.
Modele fenologiczne pozwalają także śledzić rozwój roślin. W IUNG-PIB np. skonstruowano modele dla pszenicy ozimej i prosa. Ze względu na dane zasilających te modele (wykorzystane zostały tutaj średnie wieloletnie z Modelu Agroklimatu dla Polski), prezentowana informacja ma charakter strategiczny i może służyć np. do porównania miejsc o różnym położeniu geograficznym w Polsce pod względem terminów wybranych faz rozwojowych. Pozyskanie informacji przydatnej do celów operacyjnych wymaga użycia danych pogodowych napływających w czasie rzeczywistym (patrz rys. Trzy poziomy informacji rolniczych).
Zagęszczenie populacji agrofaga jest zwykle trudniejsze do ustalenia (i bardziej kosztowne) niż śledzenie stadiów rozwojowych. Przy małym zagęszczeniu wystarczy obserwacja bezpośrednia przeprowadzona na polu. Większe zagęszczenia wymagają pobrania próbek roślin lub gleby z pola z zachowaniem odpowiedniej metodyki wraz z analizą statystyczną pozyskanych danych. Metodyka pobierania próbek zależy od gatunku agrofaga i może wymagać wzięcia pod uwagę m.in. pory dnia, pogody, stadium rozwoju, miejsca występowania. Czasami obecność symptomów lub uszkodzeń jest jedynym sposobem ustalenia obecności agrofaga. Nasilenie symptomów można wykorzystać jako miarę zagęszczenia agrofagów i może być ono użyte jako kryterium wskazujące potrzebę zabiegu ochronnego.
Oprócz obserwacji bezpośredniej istnieje wiele innych metod monitoringu agrofagów, takich jak odłowy na różnego rodzaju przynęty (świetlne, barwne, zapachowe), pułapki, lepy itd. [Boczek 2001; Norris i inni 2003].
Nowoczesne metody monitoringu agrofagów wykorzystują teledetekcję i zdjęcia lotnicze. Po raz pierwszy teledetekcję w ochronie roślin zastosowano w USA w 1971 roku do eksperymentalnego monitoringu południowej rdzy liści (Bipolaris maydis) na kukurydzy [NASA News Release 1971; Campbell 1996]. W eksperymencie (znanym pod nazwą "The Corn Blight Watch Experiment") użyto zdjęć lotniczych robionych z wysokości 18.000 m i 1.500 m. Zdjęcia wykonane z wyższego pułapu pozwoliły na ustalenie obecności infekcji, natomiast zdjęcia wykonane z pułapu niższego umożliwiały rozróżnienie stadiów choroby. Eksperyment ten przeprowadzono na obszarach o dużej powierzchni. Obecnie teledetekcja z wykorzystaniem zdjęć lotniczych weszła na stałe do praktyki rolniczej w USA, ale barierą dla szerszego wykorzystania są wysokie koszty. Ponadto metoda ta wymaga dodatkowych weryfikacyjnych pomiarów naziemnych.
Prowadzone są badania nad wykorzystaniem modeli latających do wykonywania zdjęć lotniczych z pułapu ok. 160 m. Użycie modeli latających pozwoli znacznie obniżyć koszty (choć nadal nie będzie to metoda tania), a wyniki monitoringu są bardzo obiecujące [np. McElrath 2002].
W stadium eksperymentalnym są metody oparte o pomiar indeksu powierzchni liści (LAI - Leaf Area Index). Mogą być one przydatne do ustalania strat plonu na podstawie stosunku powierzchni liści chwastów we wczesnych fazach rozwoju do powierzchni liści roślin. Metody te pozwolą na dokładniejsze ustalenie zagęszczenia chwastów niż ich liczenie.
Określenie uszkodzeń i strat w ujęciu ekonomicznym
Informacje dotyczące gatunku agrofaga, jego zagęszczenia i stadium rozwoju oraz fazy rozwojowej uprawianej rośliny są pomocne do ustalenia potrzeby zabiegu ochronnego. Wielkość uszkodzeń roślin, powodowanych przez agrofagi, zależy przede wszystkim od liczebności ich populacji (zagęszczenia). Uszkadzane mogą być różne części roślin, co w różnym stopniu i w niejednakowy sposób wpływa na zniżkę plonu. Ubytek (może być ilościowy i jakościowy) nazywamy stratą plonu. Suma strat na poszczególnych roślinach stanowi straty plonu w całej uprawie. Przy małym zagęszczeniu agrofagów uszkodzenia są niewielkie, rośliny potrafią je najczęściej kompensować i straty ilościowe są bardzo małe. W niektórych uprawach niewielkie uszkodzenia działają nawet stymulująco na rozwój roślin i w rezultacie plon może być wyższy. W przypadku strat jakościowych sytuacja jest odmienna, ponieważ jakość plonu ma decydujący wpływ na jego cenę w wyniku zaklasyfikowania do niższej klasy jakości handlowej [więcej szczegółów IJHARS 2006]. Straty jakościowe są ważne zwłaszcza w przypadku upraw do bezpośredniej konsumpcji, np. sałata, kalafior, itd. Zależność między uszkodzeniami rośliny a plonem przedstawiono na wykresie (rys.5).
Zależność między uszkodzeniami a plonem
Rys.5. Zależność między uszkodzeniami powodowanymi przez agrofagi a plonem. Próg opłacalności dla jakości plonu (pionowa linia kreskowana niebieska) występuje przy mniejszych uszkodzeniach roślin niż próg opłacalności dla ilości plonu (linia czerwona). Na podstawie Norrisa i innych 2003, str. 198.
Do ustalenia potrzeby zabiegu ochronnego stosowane są kryteria oparte o tzw. progi nasilenia agrofagów (rys.6). Koncepcja progów nasilenia agrofaga wynikła z konieczności ustalenia dopuszczalnych uszkodzeń roślin [Norris i inni 2003]. Koncepcja ta zakłada, że przy małym zagęszczeniu agrofaga poziom uszkodzeń jest na tyle niski (w zależności od zaatakowanej części rośliny i wartości plonu), że nie powoduje zniżki plonu wymagającej interwencji człowieka. Jest to tzw. strata tolerowana (rys.6), która jest mniejsza niż koszt ewentualnego zabiegu ochronnego. Dopiero przy wyższych stratach zabieg ochronny staje się ekonomiczne uzasadniony. W literaturze fachowej wymienia się różne progi nasilenia agrofaga (rys.6), z których największe znaczenie praktyczne ma tzw. próg opłacalności [Boczek 2001; Norris i inni 2003]. Próg ten definiuje się jako zagęszczenie agrofaga, przy której wartość plonu zachowanego na skutek zabiegu ochronnego jest równa kosztom poniesionym na wykonanie zabiegu.
Progi nasilenia agrofagów: próg statystyczny, ekonomiczny i opłacalności
Rys.6. Progi nasilenia agrofagów: próg statystyczny, ekonomiczny i opłacalności. Krzywe A, B i C pokazują populacje agrofagów o różnym zagęszczeniu, A - dużym, B - średnim, C - małym. Na podstawie Norrisa i innych 2003, str. 199.
Przegląd dostępnych taktyk
Wszystkie istniejące taktyki ochrony można zaliczyć do jednej z trzech sfer działań (rys.7).
Trzy podejścia do zwalczania agrofagów
Rys.7. Trzy sfery działań w zwalczaniu agrofagów (na podstawie Norrisa i innych 2003, str. 211)
Działanie na agrofagi może być bezpośrednie (na organizm agrofaga) lub może mieć na celu taką zmianę ich zachowania, aby nie powodowały niedopuszczalnych strat. Należą tutaj metody prewencyjne (zapobieganie inwazji agrofagów na nowe tereny przez kwarantannę roślin i metody agrotechniczno-higieniczne), oraz metody interwencyjne (chemiczne, mechaniczne, fizyczne i biologiczne).
Działanie na rośliny uprawiane ma na celu zwiększenie ich odporności metodami genetycznymi i agrotechnicznymi (hodowla i uprawa roślin odpornych, zmianowanie roślin).
Działanie na środowisko ma na celu taką jego zmianę, aby było mniej korzystne dla rozwoju agrofaga, bardziej korzystne dla roślin uprawianych lub bardziej korzystne dla naturalnych wrogów agrofaga. Do działań tych należą wszystkie metody wpływające na cechy siedliska, takie jak lokalizacja upraw poza zasięgiem potencjalnych źródeł infekcji, zabiegi uprawowe i regulujące mikroklimat pola, nawożenie, itd. [Boczek 2001; Norris i inni 2003].
W integrowanej ochronie roślin wykorzystuje się kombinację przedstawionych taktyk zwalczania agrofagów (niemniej zasadniczą strategią powinno być niedopuszczenie agrofagów na dany teren, ponieważ unika się w ten sposób wszystkich problemów związanych z późniejszą ochroną upraw). Wybór taktyki jest uzależniony relacją kosztów do spodziewanego efektu ekonomicznego.
Określenie możliwych interakcji
Istotnym etapem procesu podejmowania decyzji jest ustalenie możliwych interakcji między agrofagiem zwalczanym a innymi agrofagami oraz organizmami pożytecznymi obecnymi w agroekosystemie. Należy określić ponad wszelką wątpliwość, czy największe zagrożenie stanowi agrofag zwalczany i czy wstępnie wybrana taktyka pozwoli na równoczesne zwalczenie agrofagów o drugorzędnym znaczeniu. Ważna jest także ocena skutków danej taktyki w stosunku do innych elementów agroekosystemu. Etap ten jest charakterystyczny dla integrowanej ochrony.
Przegląd lokalnych ograniczeń, ocena interakcji z innymi zabiegami uprawowymi
Po wstępnym wyborze taktyki przychodzi kolej na jej ocenę w aspekcie uregulowań prawnych i społecznych odnoszących się do danego rejonu. Ponadto należy przeanalizować zależności między proponowanym zabiegiem ochronnym a innymi zabiegami agrotechnicznymi.
Podjęcie decyzji
Ostatnim etapem procesu decyzyjnego jest podjęcie decyzji odnośnie przeprowadzenia zabiegu ochronnego. Możliwe są następujące opcje:
  1. Rezygnacja z podjęcia działania (zagrożenie jest zbyt małe lub występują inne ograniczenia).
  2. Wykonanie zabiegu zmniejszającego wpływ agrofaga na uprawę (istnieje określony element agroekosystemu, zmiana którego pozwala ograniczyć zagrożenie do poziomu akceptowalnego).
  3. Wykonanie zabiegu zmniejszającego liczebność populacji agrofaga (istnieje określona taktyka, zastosowanie której pozwala zmniejszyć zagrożenie do poziomu akceptowalnego).
  4. Kombinacja taktyk 2 i 3.
Po dokonaniu wyboru opcji musi być ona oceniona jeszcze w kategoriach ekonomicznych w dłuższej perspektywie czasowej (kilku sezonów wegetacyjnych), w celu uniknięcia sytuacji, w której rezygnacja z podjęcia działania może przysporzyć problemów później. Innymi słowy, należy ocenić, na ile podjęta decyzja przyczyni się do gospodarowania zrównoważonego [Norris i inni 2003].
W praktyce poszczególne etapy procesu decyzyjnego mogą odbiegać od przedstawionego schematu, a nawet niektóre etapy mogą być pominięte w całości. Dzieje sie tak z reguły ze względu na zbyt wysokie koszty. Może także brakować informacji, np. z powodu jeszcze niedostatecznego rozpoznania problemu przez naukę. Przeprowadzana ochrona nie spełnia wtedy wszystkich kryteriów integrowanej ochrony roślin. Dotyczy to niestety także wielu obecnie stosowanych programów integrowanej ochrony roślin [Norris i inni 2003].
Literatura
Literatura cytowana
  1. Bajwa, W. I., Kogan, M., 2002. Compendium of IPM Definitions (CID) - What is IPM and how is it defined in the Worldwide Literature? IPPC Publication No. 998, Integrated Plant Protection Center (IPPC), Oregon State University, Corvallis, OR 97331, USA, pp. 15. Electronic Document PDF.
  2. Boczek J. 2001. Nauka o szkodnikach roślin uprawnych. Wydawnictwo SGGW, Warszawa.
  3. Falińska K. 2004. Ekologia roślin. Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa.
  4. IJHARS, 2006. Kontrola jakości. Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych. Dokument elektroniczny.
  5. Häni F., Popow G., Reinhard H., Schwarz A., Tanner K., Vorlet M. 1998. Ochrona roślin rolniczych w uprawie integrowanej. PWRiL, Warszawa.
  6. McElrath H. 2002. Model airplane used to pinpoint plant stress. Virginia Tech Research Division. Electronic Document HTML.
  7. NASA News Releases, 1971. News 71-078, Oct. 13, 1971. Corn Blight Results Show That Blight Can Be Detected By Sensor Bearing Aircraft. Electronic Document HTML.
  8. Norris R.F., Caswell-Chen E.P., Kogan M. 2003. Concepts in Integrated Pest Management. Prentice Hall. Pearson Education, Upper Saddle River, New Jersey.
  9. UC IPM Online. 2003. How to Manage Pests: Degree-Days. Statewide IPM Program, Agriculture and Natural Resources, University of California. Electronic Document HTML.
Literatura uzupełniająca
  1. Barker K.R., Sorenson C. 2003. Cropping Systems and Integrated Pest Management: Examples from Selected Crops. In: Shrestha A. (ed.) Cropping Systems: Trends and Advances. Food Products Press, Binghamton, NY, p. 271-305. Electronic Document PDF.
  2. Been T.H., Consiglio A.B., Evans N., Gouache D., Gutsche V., Jensen J.E., Kapsa J., Levay N., Munier-Jolain N.M., Nibouche S., Raynal M., Raydahl P. 2009. Review of new technologies critical to effective implementation of Decision Support Systems (DSS's) and Farm Management Systems (FMS's). Aarhus University, Denmark, pp. 128.
  3. Błaszkowski J., Adamska I., Czerniawska B., Madej T., Zioło E. 2010. Przewodnik do zajęć z fitopatologii. Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie. Dokument elektroniczny HTML.
  4. Ciancio A., Mukerji K.G. (eds.) 2007. General Concepts in Integrated Pest and Disease Management. Springer-Verlag GmbH, pp. 359.
  5. Ehi-Eromosele C.O., Nwinyi O.C., Ajani O.O. 2013. Integrated Pest Management. In: Soloneski S., Larramendy M.L. (eds.) 2013. Weed and Pest Control - Conventional and New Challenges. InTech, Rijeka, Croatia. Electronic Document PDF.
  6. Endler M. Roehrig M. Improving decision support in plant prodution with GIS. EFITA 2009 Conference, Wageningen, The Netherlands, 6-8 July 2009. Conf. Proc. 7th EFITA Conference. Dokument elektroniczny online www.efita.net.
  7. Hansen J.G. et.all. 2012. The development and control of Late Blight (Phytophthora infestans in Europe in 2010. In: Schepers H.T.A.M. (ed.) Proceedings of the Thirteenth EuroBlight Workshop. 9-12 Oct. 2011, St. Petersburg, Russia.
  8. Hołownicki R., Doruchowski G., Godyń A., Świechowski W. 2011. Technika ochrony roślin w dyrektywach UE. Inżynieria Rolnicza 4(129):74-84. Dokument elektroniczny PDF.
  9. Johann To Büren G., Zeuner T., Kleinhenz B. 2011. Sensor-based prediction of the occurrence of plant diseases in winter wheat. EFITA 2011 Conference, Czech University of Life Sciences, Prague, Czech Republic, 11-14 Jul 2011. Conf. Proc. 8th EFITA Conference. Dokument elektroniczny online www.efita.net.
  10. Jörg E., Wójtowicz A., Röhrig M., Kleinhenz B. 2006. Doświadczenia niemieckie w opracowaniu i upowszechnianiu internetowego systemu wspomagającego podejmowanie decyzji w ochronie roślin. Progress in Plant Protection / Postępy w Ochronie Roślin, 46(1):189-192. Dokument elektroniczny PDF.
  11. Kapsa J. 2011. EUROBLIGHT - europejska sieć badań nad zarazą ziemniaka. Progress in Plant Protection/Postępy w Ochronie Roślin 51(3):1159-1168. Dokument elektroniczny PDF.
  12. Korbas M., Mrówczyński M. (red). 2011. Metodyka integrowanej ochrony pszenżyta ozimego i jarego. IOR-PIB, Poznań. Dokument elektroniczny PDF.
  13. Korbas M., Mrówczyński M. (red). 2012. Metodyka integrowanej ochrony jęczmienia ozimego i jarego dla producentów. IOR-PIB, Poznań. Dokument elektroniczny PDF.
  14. Labussiere E., Barzman M., Ricci P. (co-ords) 2010. European Crop Protection in 2030. A foresight study. ENDURE Network of Excellence, INRA, pp. 80. Electronic Document PDF.
  15. Larramendy M.L., Soloneski S. (eds.) 2012. Integrated Pest Management and Pest Control - Current and Future Tactics. InTech, Rijeka, Croatia. Electronic Document PDF.
  16. Integrowana ochrona roślin. MRiRW. Dokument elektroniczny HTML.
  17. Nieróbca A. 2009. Systemy wspomagania decyzji w ochronie roślin jako element integrowanej produkcji. Studia i Raporty IUNG-PIB, 16:31-44. Dokument elektroniczny PDF.
  18. Nieróbca A., Zaliwski A. S., Horoszkiewicz - Janka J. 2010. Rozwój internetowego systemu wspomagania decyzji w ochronie zbóż. Inżynieria Rolnicza 7(125):167-173. Dokument elektroniczny PDF.
  19. Peshin R., Dhawan A.K. (eds.) 2009. Integrated Pest Management: Innovation-development Process. Springer Science+Business Media B.V. pp. 689.
  20. Piszczek J., Mrówczyński M. (red). 2012. Metodyka integrowanej ochrony buraka cukrowego i pastewnego dla doradców. IOR-PIB, Poznań. Dokument elektroniczny PDF.
  21. Pruszyński S. 2012. Ochrona roślin w rolnictwie zrównoważonym. Studia i Raporty IUNG-PIB 29(3):143-155. IUNG-PIB, Puławy. Dokument elektroniczny PDF.
  22. Roehrig M. 2007. ISIP - the German advisory portal for plant production. EFITA / WCCA 2007 Joint Conference, Glasgow Caledonian University, Scotland, UK, 2-5 July 2007. Conf. Proc. Dokument elektroniczny online www.efita.net.
  23. Skomra U. 2012. Metodyka integrowanej ochrony roślin dla uprawy chmielu. IUNG-PIB, Puławy. Dokument elektroniczny PDF.
  24. Urbańska M., Gierszal H., Nowacki M. 2010. System wsparcia decyzji w ochronie roślin uprawnych. Inżynieria Rolnicza 7(125):223-228. Dokument elektroniczny PDF.
  25. Zeuner T., Kleinhenz B., Roehrig M. 2011. iGreen - Plant Protection Manager (PPM). EFITA 2011 Conference, Czech University of Life Sciences, Prague, Czech Republic, 11-14 Jul 2011. Conf. Proc. 8th EFITA Conference. Dokument elektroniczny online www.efita.net.
Pierwsza wersja 18.12.2006 Ostatnia modyfikacja 27.03.2013
Opracował Andrzej S. Zaliwski
Rysunki Leszek Purchała, Andrzej S. Zaliwski
Sugerowany sposób cytowania tej strony:
Zaliwski A.S. 2006. Integrowana ochrona roślin. System doradztwa w zakresie zrównoważonej produkcji roślinnej. IUNG-PIB Puławy.