Cofnij Strona główna IPM IDSS Model do określania potrzeby zabiegu ochronnego przeciw łamliwości źdźbła (Pseudocercosporella herpotrichoides)  
Motto:
"A first principle not formally recognized by scientific methodologists: when you run into something interesting, drop everything else and study it.", B.F. Skinner

Spis treści
  1. Wiadomości ogólne o chorobie
  2. Pojęcie progu zagrożenia ekonomicznego
  3. Modele oparte o ryzyko uszkodzeń
  4. Model ryzyka pseudocercosporella herpotrichoides
  5. Lustracja polowa
  6. Literatura


Wiadomości ogólne o chorobie
Występowanie
Łamliwość źdźbła zbóż i traw powodowana przez grzyba Pseudocercosporella herpotrichoides ma duże znaczenie gospodarcze na południu kraju i w rejonach północnych o łagodniejszej zimie [Korbas 1998]. Choroba ta występuje prawie na wszystkich zbożach i wielu gatunkach traw. Grzyb zimuje na oziminach oraz na resztkach słomy pozostawionej na polu po zbiorze [Borecki 1996, Korbas 1998]. Występowanie choroby jest uzależnione od wielu czynników, z których najważniejszymi są: płodozmian, odporność odmian, termin siewu oraz warunki siedliskowe (gleba i pogoda) [Korbas 2004].
Szkodliwość
Znaczenie gospodarcze choroby związane jest ze stratą plonu ziarna, która zależy od liczby źdźbeł silnie porażonych. Niewielkie porażenie roślin zwykle nie wpływa w istotny sposób na obniżenie plonu. Źdźbła roślin silnie porażonych mają zniszczoną tkankę przewodzącą, co powoduje osłabienie wytrzymałości mechanicznej oraz ograniczenie przewodzenia wody i składników pokarmowych. W rezultacie choroba ta prowadzi do wylegania roślin i wcześniejszego bielenia źle wypełnionych kłosów. W skrajnych przypadkach ziarniaki mogą się nie wykształcić w ogóle. Porażone rośliny wytwarzają mniejszą liczbę ziaren w kłosie i charakteryzują się gorszym wypełnieniem ziarna (mniejszą MTZ) [Korbas 1998]. W okresie obfitych opadów, gwałtownych burz i silnych wiatrów przy większym udziale chorych roślin sprzyja wylegają nawet całe łany pszenicy. Skutki choroby pogłębia susza na początku lata. W warunkach dużego nasilenia choroby straty w plonach ziarna mogą dochodzić do 30% [Borecki 1996, Korbas 1998].
Objawy
Pierwsze objawy choroby można zauważyć już jesienią na koleoptylu lub na pochwach liściowych siewek pszenicy. Początkowe symptomy są trudne do rozpoznania, najczęściej są to niewielkie brunatne nekrotyczne plamy nieco wydłużone występujące na powierzchni pochew liściowych ( rys.1 ). Z czasem plamy rozszerzają się, przechodząc stopniowo na źdźbło i powodując zmiany chorobowe u jego postawy. Plamy na źdźbłach przybierają charakterystyczny medalionowaty kształt (eliptycznie wydłużone plamy układające się wzdłuż źdźbła) i białawe lub szare zabarwienie. Plamy mogą posiadać ciemną obwódkę o niewyraźnie zarysowanej granicy ( rys.2 ). W miarę rozwoju choroby plamy ciemnieją, rozszerzają się i łączą, obejmując źdźbło dookoła. W centralnej części plamy twarzą się czarne „łatki”. W wewnątrz silnie porażonego źdźbła rozwija się początkowo biała, a później szarzejąca grzybnia. Objawy te można zaobserwować na pierwszym dolnym międzywęźlu, niekiedy i na drugim międzywęźlu. W takich przypadkach dochodzi do ostrych zaburzeń w przepływie wody i składników odżywczych. Przy silnym porażeniu murszeje cała podstawa źdźbła. W miejscu porażenia źdźbło jest kruche i łatwo się łamie. Silnie porażone źdźbła mają zbielałe, płone kłosy łatwo urywające przy wyciąganiu z gleby [Korbas i inni 2001, Korbas 1998].
Rozwój choroby
Grzyb rozwija się i zimuje na porażonych jesienią oziminach oraz na resztkach słomy pozostawionej po zbiorze w polu aż do jej rozłożenia. Rośliny zbóż mogą być porażane już jesienią i zimą zwłaszcza, gdy okres ten jest wilgotny oraz stosunkowo ciepły (5-12 ºC). Grzyb wytwarza na resztkach roślinnych liczne zarodniki konidialne, które infekują pochwy liściowe młodych siewek zbóż i stanowią główne źródło infekcji. Wytwarzane są zwykle od października do marca [Korbas i inni 2001]. Temperatura optymalna dla zarodnikowania grzyba wynosi 3-4 ºC, a dla infekcji 8-10 ºC [Borecki 1996]. Zarodniki konidialne są roznoszone przez krople deszczu spadające na zarodnikujące kolonie. Rośliny są porażane w czasie 15 godzin. Strzępki infekcyjne bezpośrednio wnikają do koleoptylu i pochew liściowych lub przez szparki w strefie przyległej gleby. Nowe pokolenie zarodników (pojawiające się po kilku - kilkunastu tygodniach), nie stanowi większego zagrożenia w danym roku, natomiast jest potencjalnym źródłem infekcji w następnym cyklu uprawy [Kryczyński 2002].
Ochrona
Najprostszą metodą ograniczenia łamliwości źdźbła zbóż są terminowe zabiegi uprawowe (wczesna i dokładna podorywka oraz starannie wykonana orka jesienna). Zapobiegają one masowemu wytwarzaniu zarodników grzyba na resztkach pożniwnych. Właściwy płodozmian o niewielkim udziale zbóż, z uprawą strączkowych, rzepaku, okopowych i pastewnych, skutecznie ogranicza rozwój choroby. Przy nasileniu choroby skuteczna jest dwuletnia lub dłuższa przerwa w uprawie zbóż (zwłaszcza ozimin - pszenicy i pszenżyta) [Korbas 1998]. Chemiczne zwalczanie uzasadnione jest szczególnie w uprawach pszenicy i pszenżyta ozimego, jeżeli udział roślin z objawami w fazie pierwszego kolanka wynosi 25-30%. Największą skuteczność w zwalczaniu osiąga się we wczesnych fazach rozwojowych roślin (strzelanie w źdźbło do fazy l-kolanka), stosując fungicydy z grupy benzimidazoli i triazoli [Korbas i inni 2001].
Pojęcie progu zagrożenia ekonomicznego
W integrowanej ochronie roślin ważną funkcję pełni "próg zagrożenia ekonomicznego", który można zdefiniować jako poziom czynnika szkodliwego, po przekroczeniu którego należy stosować zabiegi ochronne mające na celu zapobieżenie spadkowi plonu. Poznanie wartości progu zagrożenia ekonomicznego umożliwia precyzyjne ustalenie daty zastosowania zabiegu ochronnego [Häni i inni 1998]. W praktyce wartość progu jest bardzo trudna do wyznaczenia ze względu na wielką liczbę czynników, które trzeba uwzględnić i określić w każdym konkretnym przypadku. Do ważniejszych czynników należy zaliczyć moment porażenia, stadium rozwojowe i żywotność czynnika szkodliwego, obecność innych agrofagów, obecność organizmów pożytecznych, przebieg pogody, odporność odmiany i jej zdolność do regeneracji, skuteczność zabiegu ochronnego i jego koszt, oczekiwaną wartość plonu. Wartość progu zagrożenia ekonomicznego może być więc wyznaczona tylko w przybliżeniu.
Modele oparte o ryzyko uszkodzeń
Dokładne wyznaczenie progów zagrożenia ekonomicznego i ustalenie konieczności i daty zabiegu ochronnego można przeprowadzić przy pomocy prognostycznych modeli ochrony roślin. Dla zbóż opracowano tego typu modele w Danii (PC-P Diseases) [Hagelskjær 2003, Hossy i inni 2000] i Szwajcarii (Epipre, Hordeprog). Modele te wymagają szczegółowych danych, dlatego nie wszyscy rolnicy mogą z nich skorzystać.
Bardziej praktycznym rozwiązaniem mogą być mniej dokładne, ale znacznie prostsze w konstrukcji i użyciu modele do określania potrzeby zabiegu na podstawie oceny ryzyka (prawdopodobieństwa) uszkodzeń. Modele takie opiszemy na przykładzie modelu ryzyka uszkodzeń spowodowanych przez pseudocercosporella herpotrichoides.
Model ryzyka pseudocercosporella herpotrichoides
Ryzyko uszkodzeń uprawy zależy od warunków polowych i występujących czynników szkodliwych, dla oznaczenia których w dalszej części używać będziemy nazwy "czynniki". Na potrzeby modeli ryzyka wartość czynników wyrażona jest w kilkustopniowej skali opisowej, np. skala pogody ma trzy wartości: ciężka zima, przeciętna zima i łagodna zima. Wartościom każdego czynnika przypisano określoną liczbę punktów (ustaloną na podstawie wyników doświadczeń) wyrażających wielkość wpływu na uszkodzenie uprawy. W ten sposób czynniki wyrażono jako "kryteria" - podano je w tab.1 (kolumna "Kryterium").
Ryzyko uszkodzeń można wyrazić jako wypadkowy wpływ wszystkich czynników. Jest ono tym większe, im większa jest suma punktów wszystkich kryteriów. Ryzyko uszkodzeń jest mierzone wg skali opisowej mającej trzy wartości: małe (do 18 punktów), średnie (19-21punktów) i duże (powyżej 21 punktów). Zalecenie dotyczące zabiegu ochronnego zależy od obliczonej wielkości ryzyka uszkodzeń uprawy. Przy małym ryzyku uszkodzeń zabieg ochronny jest zbędny. W przypadku średniego ryzyka należy dodatkowo wziąć pod uwagę fazę rozwojową roślin i stopień porażenia - zabieg jest wskazany przy stopniu porażenia ponad 20% źdźbeł na początku fazy strzelania w źdźbło. Ocena porażenia wymaga w tym przypadku kontroli przeprowadzonej na polu (tzw. lustracji polowej). Przy dużym ryzyku uszkodzeń zabieg ochronny jest zalecany [Häni i inni 1998].
Tabela 1. Model ochrony przeciw Pseudocercosporella herpotrichoides (wg Häni i inni 1998, tab.1, str.26).
Kryterium Ryzyko uszkodzeń
Małe Średnie Duże
Przedplon Dwa przedplony odchwaszczające: okopowe, kukurydza, koniczyna z trawami, owies Przedplon odchwaszczający Dużo perzu lub samosiewy pszenicy i jęczmienia
Żyto Pszenica, jęczmień
Gleba Lekka do średnio ciężkiej Średniociężka do ciężkiej, czasami obserwuje się łamliwość źdźbła Średnio ciężka do ciężkiej, często obserwuje się łamliwość źdźbła
Pogoda Długa, ciężka zima Przeciętna zima Łagodna, wilgotna zima
Termin siewu Bardzo późny Właściwy Wczesny
Późny
Gęstość siewu Mała Średnia do dobrej Duża lub nadmierne nawożenie azotem
Odmiana Pszenica jara Pszenica ozima,
odmiany bardziej odporne (w kolejności malejącej odporności): Olivin, Fregata, Izyda, Sukces, Clever, Kaja, Korweta, Rywalka, Tonacja, Zorza, Zyta, Legend, Nutka, Rapsodia, Sakwa, Satyna, Tortija, Zawisza, Kri
(wg COBORU w skali 9-stopniowej, od 8,5-8,1)
Pszenica ozima,
odmiany mniej odporne (w kolejności malejącej odporności): Dorota, Mewa (ostka), Slade, Symfonia, Flair, Kobra Plus, Pegassos, Soraja, Turnia, Wydma, Aristos, Bogatka, Mikula, Finezja, Kobiera, Muza, Smuga, Sława, Tren, Rubens, Nadobna
(wg COBORU w skali 9-stopniowej, od 8,0-7,2)
Ocena ryzyka 
    Ryzyko mierzone wg skali:
  • małe, 6-18 punktów, zabieg ochronny niepotrzebny,
  • średnie, 19-21 punktów, należy dodatkowo wziąć pod uwagę fazę rozwojową roślin i stopień porażenia - zabieg ochronny jest wskazany przy stopniu porażenia ponad 20% źdźbeł na początku fazy strzelania w źdźbło,
  • duże, 22-28 punktów, zabieg ochronny zalecany.
Lustracja polowa
Kontrole przeprowadzane na polu służą do zdobycia informacji dotyczących wzrostu i stanu zdrowotnego roślin oraz stanu gleby. Pola należy lustrować co dwa tygodnie przy stałej pogodzie i każdorazowo po nagłej zmianie pogody [Häni i inni 1998]. Ocena dotyczy agrofaga, w stosunku do którego zachodzi obawa przekroczenia progu zagrożenia. Ocenia się stopień porażenia w 10 powtórzeniach na jednostce powierzchni (ewentualnie na jednym pędzie lub liściu), z reguły w 10 miejscach łanu [Häni i inni 1998].

Literatura
  1. Borecki Z. 1996. Nauka o chorobach roślin. PWRiL, Warszawa.
  2. Frishberg R. 2001. JavaScript Object-Oriented Programming. Electronic document.
  3. Hagelskjær L. 2003. Crop Protection Online. The disease and pest models. The Polish Version. Danish Institute of Agriculture Science, Flakkebjerg.
  4. Hossy H., Henriksen K.E., Jørgensen L.N. 2000. PC-Plant Protection - a Decision Support System for Danish Agriculture. The disease and pest module. Pam. Puł. 120:159-168.
  5. Häni F., Popow G., Reinhard H., Schwarz A., Tanner K., Vorlet M. 1998. Ochrona roślin rolniczych w uprawie integrowanej. PWRiL, Warszawa.
  6. Korbas M. 1998. Choroby i szkodniki zbóż. Wydawnictwo Multum, Poznań, str. 52.
  7. Korbas M. 2004. Znaczenie monitorowania i diagnostyki chorób zbóż. V konferencje krajowe "Technologia produkcji zbóż i rzepaku". Materiały konferencyjne, Du Pont, str. 22-26.
  8. Korbas M., Martyniuk S., Rozbicki J., Beale R. 2001. Pszenica po pszenicy. Zgorzel podstawy źdźbła oraz inne choroby podsuszkowe zbóż. Fundacja rozwoju SGGW, Warszawa.
  9. Kryczyński S. (red.). 2002. Choroby roślin w uprawach rolniczych. Wydawnictwo SGGW, Warszawa.
  10. Kuna-Broniowski M. 1999. Prognozowanie epidemii rdzy zbożowej metodą symulacji komputerowej. Inżynieria Rolnicza, 1/99:143-151.
Pierwsze wydanie 18.12.2006
Ostatnia zmiana 26.03.2007
Opracowali: Anna Nieróbca, Andrzej S.Zaliwski
Zastrzeżenia prawne